مطالب
سرطان در کودکان: علائم اولیه، روشهای درمان و پیشگیری
تشخیص سرطان در هر سنی ناراحت کننده است، اما وقتی پای سرطان کودکان در میان باشد، نگرانیها و پرسشها چند برابر میشود. والدین با انبوهی از سوالات روبهرو هستند: چه کسی باید فرزندم را درمان کند؟ آیا بهبود پیدا میکند؟
شاید پاسخ همه این پرسشها روشن نباشد، اما دانستن اصول اولیه میتواند راه را برای درک بهتر و تصمیمگیری درست هموار کند.
بر همین اساس مهر سهیلا قصد دارد در این مقاله شما را با تمامی موارد مربوط به سرطان کودکان آشنا کند تا بتوانید این بیماری را آگاهانه و با شناخت بیشتری شکست دهید. در ادامه خواهید دانست که سرطان کودکان چیست، چه انواعی دارد، چگونه میتوان از ابتلا به آن پیشگیری کرد و از چه طریقی درمان میشود.
سرطان کودکان چیست؟
به زبان ساده، سرطان بیماریای است که از یک تغییر ژنتیکی در سلولها آغاز میشود. این سلولها میتوانند رشد غیر طبیعی پیدا کنند، به تودهای موسوم به تومور تبدیل شوند، به دیگر بخشهای بدن سرایت کنند و در صورت عدم درمان آسیبهای جدی به همراه داشته باشند.
رایجترین انواع سرطان در سنین ۰ تا ۱۴ سال، شامل لوسمی (سرطان خون)، تومورهای مغزی و سیستم عصبی مرکزی (CNS) و لنفومها است.
اگرچه سرطان در کودکان یا همان Childhood Cancer برخلاف برخی بیماریهای دیگر با غربالگری قابل پیشگیری نیست، اما جالب است بدانید طبق آمارها، از سال 1970 تا 2020 مرگ و میر ناشی از سرطان در کودکان حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است.
به گفته جناب دکتر نکوئیان، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران و متخصص ژنتیک سرطان: خوشبختانه امروزه پیشرفتهای پزشکی نشان دادهاند که بسیاری از سرطانهای دوران کودکی با دارو، جراحی یا پرتودرمانی قابل درمان هستند.
علل ابتلای کودکان به سرطان چیست؟
وقتی صحبت از بیماری سختی مثل سرطان میشود، اولین پرسشی که ذهن والدین را درگیر میکند این است: «چرا؟ چرا فرزند من دچار این بیماری شد؟».
حقیقت این است که پاسخ سادهای وجود ندارد. سرطان کودکان برخلاف بسیاری از بیماریها، نتیجه سبک زندگی، رژیم غذایی یا عادتهای روزمره نیست. این بیماری بیشتر ریشه در تغییرات پنهانی دارد که در دل کوچکترین واحد زندگی یعنی سلول رخ میدهد.
سرطان در واقع زمانی آغاز میشود که ژنهای یک سلول دچار تغییر یا جهش شوند. اما چرا این تغییرات ژنتیکی در کودکان اتفاق میافتد؟
بخشی از پاسخ هنوز برای دانشمندان ناشناخته است. برخلاف بزرگسالان که عوامل محیطی مانند دود سیگار، مواد شیمیایی یا تابش مستقیم نور خورشید نقش پررنگی در ایجاد سرطان دارند، در کودکان بیشتر این تغییرات به صورت ناگهانی و غیرقابل پیش بینی رخ میدهد؛ گاهی حتی قبل از تولد.
با این حال، پژوهشها نشان دادهاند که برخی عوامل میتوانند خطر ابتلا به سرطان در کودکان را افزایش دهند:
1. عوامل ژنتیکی و ارثی
حدود ۱۰ درصد از سرطانهای کودکان به دلیل ژنهای معیوبی است که بهطور ارثی منتقل شدهاند. بیماریهایی مانند کم خونی فانکونی، سندرم لی-فرامنی یا سندرم داون نمونههایی از اختلالات ژنتیکی هستند که احتمال بروز سرطان، بهویژه لوسمی (سرطان خون)، را افزایش میدهند.
البته این بدان معنا نیست که هر کودکی با این شرایط قطعاً به سرطان مبتلا میشود؛ بلکه تنها میزان ریسک بالاتر است.
2. عفونتهای مزمن
در برخی نقاط جهان، عفونتهایی مانند HIV، ویروس اپشتین بار یا مالاریا میتوانند زمینهساز بروز سرطان در کودکان شوند. به همین دلیل، واکسیناسیون و درمان به موقع این بیماریها، نقش مهمی در کاهش احتمال ابتلا به سرطان دارد.
3. قرار گرفتن در معرض عوامل محیطی
گرچه نقش محیط در سرطان کودکان کمتر از بزرگسالان است، اما پژوهشها نشان میدهند کودکانی که پیش یا پس از تولد در معرض دود سیگار قرار میگیرند، ممکن است بیشتر در معرض خطر باشند.
انواع سرطان در کودکان و علائم آنها
سرطان خون در کودکان چیست و چه علائمی دارد؟
وقتی نام سرطان میآید، شاید اولین تصویری که در ذهن شکل بگیرد، یک توده یا غده در بدن باشد. اما سرطان خون یا لوسمی کمی متفاوت است.
این بیماری نه در قالب یک توده قابل لمس، بلکه درون مغز استخوان همان بخش نرم و اسفنجی وسط استخوانها ایجاد میشود. جایی که سلولهای حیاتی خون ساخته میشوند: گلبولهای سفید برای دفاع در برابر عفونتها، گلبولهای قرمز برای رساندن اکسیژن، و پلاکتها برای جلوگیری از خونریزی.
در کودکان مبتلا به لوسمی، مغز استخوان به جای سلولهای سالم، شروع به ساختن سلولهای غیرطبیعی میکند. این سلولها، که اغلب نوعی گلبول سفید نابالغ هستند، درست کار نمیکنند و خیلی سریع تکثیر میشوند. به مرور زمان، این سلولهای سرطانی جای سلولهای سالم را میگیرند، وارد جریان خون میشوند و حتی میتوانند به اندامهایی مانند کبد، طحال، غدد لنفاوی یا سیستم عصبی مرکزی راه پیدا کنند.
لوسمی شایعترین نوع سرطان در کودکان است. این بیماری انواع مختلفی دارد، اما به طور کلی بر اساس سرعت رشد (حاد یا مزمن) و نوع سلول درگیر (لنفوسیتی یا میلوئیدی) دستهبندی میشود.
یکی از دشواریهای لوسمی این است که علائم آن بسیار شبیه بیماریهای معمول کودکی مثل سرما خوردگی یا آنفلوآنزا است. به همین دلیل، والدین ممکن است در ابتدا متوجه جدی بودن ماجرا نشوند. با این حال، توجه به ترکیب و تکرار علائم میتواند نشانهای از وجود مشکل باشد.
نشانه های سرطان خون در کودکان:
- رنگپریدگی و خستگی شدید
- کبودی و خونریزی آسان حتی با ضربههای کوچک
- تبهای مکرر یا عفونتهای پیدرپی چون گلبولهای سفید غیرطبیعی توانایی مقابله با میکروبها را ندارند.
- درد استخوان و مفاصل
- تورم شکم ناشی از بزرگ شدن کبد یا طحال
- غدد لنفاوی متورم مثل برآمدگیهای سفت در گردن، زیر بغل یا کشاله ران
- کاهش اشتها و وزن
- سردرد یا مشکلات عصبی
سرطان لنفوم شامل هوچکین و غیرهوچکین در كودكان
لنفوم سومین سرطان شایع در کودکان است و زمانی رخ میدهد که لنفوسیتها (نوعی گلبول سفید دفاعی) به طور غیر طبیعی و کنترل نشده رشد کنند. این سلولها در غدد لنفاوی، طحال، مغز استخوان و خون حضور دارند و وقتی دچار تغییر میشوند، به جای محافظت از بدن، به یک عامل بیماری تبدیل میشوند.
لنفوم به دو دسته اصلی تقسیم میشود:
لنفوم هوچکین که حدود نیمی از موارد را تشکیل میدهد. شایعترین نوع آن هوچکین کلاسیک است.
لنفوم غیرهوچکین که نیمی دیگر از کودکان را درگیر میکند. بیشتر آنها رشد سریعی دارند اما خوشبختانه به درمان پاسخ خوبی میدهند.
علائم لنفوم در کودکان
علائم بسته به محل درگیری متفاوتاند، اما مهمترین آنها عبارتند از:
تورم بدون درد غدد لنفاوی (گردن، زیر بغل یا کشاله ران)
علائم عمومی: تبهای مکرر، عرق شبانه، کاهش وزن و خستگی
مشکلات قفسه سینه: سرفه یا تنگی نفس
علائم شکمی درد یا تورم شکم، بی اشتهایی
کاهش سلولهای خونی: رنگ پریدگی، کبودی آسان، عفونتهای مکرر
در موارد نادر: علائم عصبی مانند سردرد یا ضعف اندامها
سرطان مغز کودکان چیست و چه علائمی دارد؟
سرطان مغز دومین سرطان شایع در بین کودکان و یکی از جدیترین سرطانها میباشد.
برخلاف بسیاری از سرطانها، این بیماری میتواند به طور مستقیم بر عملکرد حیاتی بدن اثر بگذارد؛ زیرا مغز مرکز کنترل همه چیز، از حرکت و حس گرفته تا تنفس و تفکر است. همین موضوع باعث میشود که سرطان مغز در کودکان از نظر پزشکی و عاطفی یکی از چالش برانگیزترین بیماریها باشد.
تومور مغزی زمانی شکل میگیرد که سلولهای مغز یا نخاع دچار تغییرات غیر طبیعی شده و شروع به رشد بیرویه میکنند. این تومورها ممکن است خوشخیم (غیر سرطانی) باشند که آهسته رشد میکنند، یا بدخیم (سرطانی) که تهاجمیتر هستند و میتوانند زندگی کودک را تهدید کنند.
محل تشکیل تومور اهمیت زیادی دارد. برای مثال، توموری که در مخچه باشد ممکن است تعادل کودک را به هم بزند، در حالی که توموری در قشر مغز میتواند باعث تشنج یا تغییرات رفتاری شود.
علائم سرطان مغز در کودکان
علائم به محل تومور، اندازه و سرعت رشد آن بستگی دارد. اما نشانههای شایع شامل موارد زیر هستند:
- سردردهای مداوم یا صبحگاهی که گاهی پس از استفراغ بهتر میشوند
- تهوع و استفراغ بدون دلیل مشخص مثلاً بدون اسهال یا بیماری معده
- مشکلات بینایی، شنوایی یا گفتاری
- تغییرات رفتاری یا خلقی ناگهانی
- خواب آلودگی بیش از حد و بیحالی
- مشکلات تعادل و هماهنگی حرکتی
- ضعف یا بیحسی در یک سمت بدن
- بزرگ شدن غیر طبیعی سر در نوزادان
- تشنجهای ناگهانی
سرطان نوروبلاستوما در كودكان
نوروبلاستوما یکی از سرطانهای نادر اما مهم دوران کودکی است که بیشتر در نوزادان و کودکان خردسال دیده میشود.
این بیماری از سلولهای عصبی نا بالغی به نام نوروبلاست آغاز میشود. این سلولها معمولاً در زمان رشد کودک به سلولهای عصبی سالم تبدیل میشوند، اما گاهی دچار تغییر شده و به صورت غیر طبیعی رشد میکنند.
اغلب نوروبلاستوما در غدد فوق کلیوی که بالای کلیهها قرار دارند دیده میشود. این غدد نقش مهمی در کنترل فشار خون، ضربان قلب و بسیاری از عملکردهای خودکار بدن دارند.
با این حال، نوروبلاستوما میتواند در بافت عصبی گردن، قفسه سینه، شکم یا لگن هم ایجاد شود و حتی به دیگر بخشهای بدن مانند استخوانها و مغز استخوان گسترش پیدا کند.
از علائم نوروبلاستوما در کودکان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- وجود توده یا برآمدگی در شکم، گردن یا قفسه سینه
- کبودی یا تیرگی اطراف چشمها
- حرکات غیر طبیعی چشمها یا لوچی ناگهانی
- تورم شکم، درد شکمی یا کاهش اشتها
- ضعف، لنگیدن یا درد استخوانها
- خستگی، رنگ پریدگی و کم خونی
- مشکلات تنفسی یا احساس تنگی نفس
- فشار خون بالا یا تپش قلب در برخی کودکان
سرطان رتینوبلاستوما در کودکان
سرطان چشم کودکان یا همان رتینوبلاستوما یکی از سرطانهای نادر دوران کودکی است که در شبکیه چشم، یعنی همان لایه حساس به نور در پشت چشم ایجاد میشود. این سرطان بیشتر در کودکان خردسال و معمولاً قبل از ۵ سالگی دیده میشود.
در بعضی کودکان تنها یک چشم درگیر میشود، اما در مواردی ممکن است هر دو چشم تحت تأثیر قرار بگیرند.
رتینوبلاستوما میتواند به دو شکل دیده شود: نوع ارثی که ناشی از تغییرات ژنتیکی است و معمولاً هر دو چشم را درگیر میکند، و نوع غیر ارثی که تنها در یک چشم ظاهر میشود.
شناخت این دو نوع اهمیت زیادی دارد، زیرا در نوع ارثی احتمال انتقال بیماری به نسلهای بعدی هم وجود دارد.
رتینوبلاستوما چه علائمی دارد؟
نشانههای این بیماری معمولاً از چشم کودک قابل مشاهده است. برخی از شایعترین علائم عبارتاند از:
- ظاهر شدن سفیدی غیر طبیعی در مردمک چشم، به ویژه هنگام گرفتن عکس با فلش
- لوچی یا انحراف چشمها که به جهات مختلف نگاه میکنند
- قرمزی یا تورم چشم بدون دلیل مشخص
- اختلال در بینایی یا کاهش دید
سرطان استخوان در کودکان (استئوسارکوم و سارکوم یوئینگ)
سرطان استخوان یکی از سرطانهای جدی در کودکان و نوجوانان است که بیشتر در دوران رشد بدن رخ میدهد. استئوسارکوم و سارکوم یوئینگ دو نوع اصلی این بیماری هستند.
استئوسارکوم شایعتر است و معمولاً در اطراف زانو یا بازو ایجاد میشود. این نوع سرطان زمانی بروز میکند که سلولهای استخوانی بهطور غیر طبیعی شروع به رشد میکنند. از سوی دیگر، سارکوم یوئینگ معمولاً در استخوانهای لگن، ران یا قفسه سینه دیده میشود و اندکی زودتر از استئوسارکوم در سنین پایینتر ظاهر میگردد.
علائم سرطان استخوان در کودکان
نشانههای این بیماری ممکن است ابتدا خفیف به نظر برسند، اما به مرور شدت پیدا میکنند. از مهمترین علائم آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
درد استخوان که در ابتدا میآید و میرود، اما به مرور مداوم و شدید میشود
تورم یا توده قابل لمس در اطراف استخوان
مشکل در حرکت یا لنگیدن هنگام راه رفتن
شکستگی استخوان حتی پس از یک ضربه یا آسیب جزئی
در مواردی، درد شبانه یا دردی که کودک را از خواب بیدار میکند
سرطان چشم در کودکان
تومورهایی هستند که بینایی کودک را تهدید میکنند و گاهی با علائمی مثل لوچی یا سفیدی غیر عادی در چشم ظاهر میشوند.
تومور زانو در کودکان
توده یا ضایعهای در اطراف زانو که میتواند خوشخیم یا بدخیم باشد و معمولاً با درد و تورم بروز میکند.
سرطان رابدومیوسارکوم در كودكان
یک سرطان بافت نرم است که از سلولهای عضلانی منشأ میگیرد و میتواند در نقاط مختلف بدن ایجاد شود.
سرطان کلیه کودکان
نوعی سرطان نادر که در کلیهها رشد میکند و ممکن است با توده شکمی یا وجود خون در ادرار دیده شود.
سرطان تومور ویلمز در كودكان
شایعترین سرطان کلیه کودکان است که معمولاً در سنین ۲ تا ۵ سال رخ میدهد.
سرطان بیضه کودکان
سرطانی نادر در بیضهها که با توده یا ورم در این ناحیه خود را نشان میدهد.
سرطان روده کودکان
توموری در روده که میتواند باعث درد شکم، تغییر در اجابت مزاج یا خون در مدفوع شود.
سرطان تیروئید کودکان
در غده تیروئید ایجاد میشود و معمولاً با توده گردنی یا تغییر صدا همراه است.
سرطان ریه کودکان
بسیار نادر است و میتواند با سرفههای مداوم، تنگی نفس یا درد قفسه سینه بروز کند.
سرطان حنجره در کودکان
در ناحیه تارهای صوتی یا اطراف آن ایجاد میشود و معمولاً باعث گرفتگی صدا یا مشکل در تنفس میشود.
سرطان سينه در كودكان
بسیار نادر است و به صورت توده یا تغییر شکل در بافت پستان ظاهر میشود.
سرطان پوست کودکان
سرطان پوست کودکان رشد غیر طبیعی سلولهای پوست است که معمولاً با لکهها یا خالهای غیر عادی شناخته میشود.
راههای تشخیص سرطان کودکان
تشخیص سرطان در کودکان همیشه یکی از حساسترین مراحل درمان است.
والدین معمولاً اولین کسانی هستند که تغییرات غیر عادی در بدن یا رفتار فرزندشان را میبینند؛ مثل تبهای طولانی، ضعف، کبودیهای بیدلیل یا دردهایی که به مرور شدیدتر میشوند. همین نشانههای کوچک میتوانند جرقهای برای شروع مسیر تشخیص باشند.
آزمایش خون در تشخیص سرطان
پزشکان برای شناسایی سرطان از روشهای علمی و دقیق استفاده میکنند. اولین قدم معمولاً آزمایش خون است. این آزمایش میتواند نشان دهد که آیا سلولهای خونی کودک به شکل طبیعی کار میکنند یا تغییراتی وجود دارد که نیاز به بررسی بیشتر دارد.
آزمایشهای تصویربرداری
بعد از آن، نوبت به آزمایشهای تصویربرداری میرسد. روشهایی مثل سونوگرافی، سیتیاسکن یا امآرآی به پزشکان کمک میکنند تا داخل بدن کودک را ببینند و محل احتمالی تومور را مشخص کنند. گاهی برای بررسی دقیق تر، از اسکنهای پیشرفتهتری مثل PET اسکن استفاده میشود.
بیوپسی برای تشخیص سرطان در کودکان
اما قطعیترین راه برای تشخیص، بیوپسی است.
در این روش، نمونهای کوچک از بافت یا مایع بدن برداشته میشود و آسیبشناس آن را زیر میکروسکوپ بررسی میکند تا وجود یا نوع سلولهای سرطانی مشخص شود.
در بعضی موارد هم لازم است از مغز استخوان نمونه گرفته شود، به ویژه زمانی که پزشکان به سرطان خون مشکوک هستند.
پونکسیون کمری
برای بعضی سرطانها، پزشکان از پونکسیون کمری استفاده میکنند. یعنی نمونهگیری از مایع مغزی نخاعی انجام میشود تا ببینند آیا سلولهای سرطانی به مغز یا نخاع راه یافتهاند یا نه.
آزمایشهای ژنتیکی در تشخیص سرطان کودکان
علاوه بر این، امروزه آزمایشهای ژنتیکی هم نقش مهمی دارند. این آزمایشها میتوانند جهشهای ژنتیکی خاصی را نشان دهند که نه تنها در تشخیص، بلکه در انتخاب بهترین روش درمانی هم بسیار کمک کنندهاند.
روز جهانی سرطان کودکان هر سال در تاریخ ۱۵ فوریه (۲۶ بهمن) برگزار میشود و فرصتی است تا صدای کودکان مبتلا به سرطان و خانوادههایشان در سراسر جهان شنیده شود. هدف از این روز، افزایش آگاهی عمومی درباره سرطانهای دوران کودکی، ترویج تشخیص زودهنگام، دسترسی برابر به درمان و حمایت از پژوهشهای علمی است.
تشخیص زودهنگام سرطانهای دوران کودکی
وقتی صحبت از سرطان در کودکان میشود، زمان از هر چیزی مهمتر است. هرچه بیماری زودتر شناسایی شود، شانس درمان موفق و زندگی سالمتر برای کودک بیشتر خواهد بود. تشخیص زودهنگام میتواند مسیر درمان را کوتاهتر، کم هزینهتر و با درد و رنج کمتر همراه کند.
اما تشخیص زودهنگام یعنی چه؟ این فرآیند سه بخش اصلی دارد.
اولین گام، آگاهی والدین و مراقبان کودک از علائم هشدار دهنده است. نشانههایی مانند تبهای طولانی، سردردهای مداوم، درد استخوان بدون علت مشخص، خونریزیهای غیر عادی یا کاهش وزن ناگهانی، همه میتوانند زنگ خطری باشند که نباید نادیده گرفته شوند.
گام دوم، بررسی دقیق و به موقع توسط پزشک است. پزشک با معاینه، آزمایشها و در صورت نیاز تصویربرداری یا بیوپسی، نه تنها وجود سرطان را بررسی میکند بلکه میزان پیشرفت آن را هم مشخص میکند.
سومین گام، شروع سریع درمان است. هر نوع سرطان برنامه درمانی مخصوص به خود دارد؛ برای بعضیها جراحی لازم است، برای برخی دیگر شیمیدرمانی یا رادیوتراپی.
بنابراین هر روز تأخیر میتواند شانس بهبودی را کمتر کند.
دکتر رضا نکوئیان در رابطه با تشخیص زودهنگام چنین گفتند: “آنچه بیش از همه اهمیت دارد، هوشیاری خانوادهها است. والدینی که تغییرات کوچک اما غیر عادی در فرزندشان را جدی میگیرند، میتوانند سهم بزرگی در نجات جان او داشته باشند.”
راههای پیشگیری از سرطان در کودکان
یکی از پرسشهایی که ذهن بسیاری از والدین را مشغول میکند این است که «آیا میتوان از سرطان دوران کودکی پیشگیری کرد؟».
واقعیت این است که بیشتر سرطانهای کودکان بدون علت مشخص و ناگهانی بروز میکنند و برخلاف بسیاری از سرطانهای بزرگسالان، ارتباط چندانی با سبک زندگی ندارند. به همین دلیل، پیشگیری صددرصدی از آنها ممکن نیست. اما این به معنای ناتوانی کامل ما هم نیست. والدین میتوانند با رعایت برخی نکات مهم، هم خطر برخی سرطانها را کاهش دهند و هم سلامت طولانی مدت فرزندشان را تضمین کنند.
دوری از دود و دخانیات
سیگار کشیدن مادر در دوران بارداری میتواند احتمال بروز برخی مشکلات سلامتی و حتی بعضی سرطانها را در کودک افزایش دهد.
همچنین باید مراقب بود کودک بعد از تولد هم در معرض دود سیگار قرار نگیرد.
جلوگیری از تابش اشعه ایکس
موضوع دیگر، کاهش تماس غیر ضروری با اشعهها مانند اشعه ایکس یا پرتوهای مضر محیطی است. هر چند گاهی این آزمایشها ضروری هستند، اما باید تنها در مواقع لازم و تحت نظر پزشک انجام شوند.
بررسی سابقه خانوادگی
اگر کودکی دارای سابقه ژنتیکی یا سندرمهای خاص خانوادگی باشد که احتمال سرطان را در او بالا میبرد، پزشکان توصیه میکنند بررسیها و غربالگریها در سنین پایینتر و با دقت بیشتری انجام شود.
این موضوع به معنای پیشگیری کامل نیست، اما میتواند باعث شناسایی زودهنگام و درمان سریعتر شود.
آموزش سبک زندگی سالم به فرزندان
از سوی دیگر، والدین میتوانند با ایجاد سبک زندگی سالم، زمینهای برای سلامت آینده فرزندشان فراهم کنند. این یعنی:
تشویق به تغذیه سالم و پرهیز از مصرف بیش از حد غذاهای فرآوریشده.
حمایت از کودک برای داشتن فعالیت بدنی منظم و رسیدن به وزن مناسب.
پرهیز کامل از الکل و دخانیات در محیط خانواده.
انجام واکسیناسیونهای ضروری
انجام واکسیناسیونهای ضروری مثل واکسن HPV که میتواند از بروز برخی سرطانهای دهانه رحم، دهان و گلو در آینده پیشگیری کند.
جلوگیری از تابش مستقیم نور خورشید به کودک
و در نهایت، محافظت از پوست کودک در برابر نور مستقیم خورشید، چراکه اشعه فرابنفش عامل اصلی بسیاری از سرطانهای پوست است.
انواع روشهای درمان سرطان کودکان
خوشبختانه پیشرفتهای پزشکی امروز نشان میدهد که با وجود سختیها، بسیاری از کودکان مبتلا به سرطان میتوانند با درمانهای مناسب بهبود پیدا کنند و زندگی سالمی داشته باشند. اما درمان سرطان در کودکان، هم به دلیل حساسیت بالای سن رشد و هم به دلیل نوع متفاوت سرطانها، نیازمند دقت، تیمی تخصصی و مراقبت همهجانبه است.
اصلیترین روشهای درمان سرطان کودکان عبارتند از:
1. شیمیدرمانی برای درمان کودکان (Chemotherapy)
شایعترین و رایجترین شیوه درمان کودکان مبتلا به سرطان، شیمی درمانی است. در این روش داروهایی قدرتمند به بدن کودک داده میشود تا سلولهای سرطانی را از بین ببرد.
شیمیدرمانی معمولاً به صورت دورهای انجام میشود؛ یعنی چند روز درمان، چند روز استراحت، و سپس تکرار دوباره. این روش بهویژه برای سرطانهایی که رشد سریع دارند، مثل لوسمی، بسیار مؤثر است.
2. پرتودرمانی (Radiotherapy)
در پرتودرمانی از اشعههای پرانرژی برای کوچک کردن یا نابود کردن تومور استفاده میشود. این روش شبیه گرفتن عکس رادیولوژی است، اما با دوز و شدت بالاتر.
از آنجا که پرتودرمانی میتواند روی رشد کودک اثر بگذارد، پزشکان تلاش میکنند تا حد امکان از آن فقط در موارد ضروری استفاده کنند.
3. جراحی برای درمان کودکان مبتلا به سرطان
اگر تومور در بدن کودک به شکل یک توده مشخص وجود داشته باشد، جراحی میتواند آن را به طور کامل یا جزئی خارج کند. گاهی جراحی همراه با شیمیدرمانی یا پرتودرمانی انجام میشود تا نتیجه مؤثرتر باشد.
4. پیوند سلولهای بنیادی (Stem Cell Transplant)
این روش بیشتر برای کودکانی که به لوسمی یا لنفوم مبتلا هستند کاربرد دارد. ابتدا با دوز بالای شیمیدرمانی سلولهای سرطانی و حتی بخشی از سلولهای سالم مغز استخوان نابود میشود، سپس سلولهای بنیادی سالم از یک اهداکننده به کودک تزریق میشود تا سیستم خونی و ایمنی او دوباره بازسازی شود.
5. ایمونوتراپی و درمانهای هدفمند (Immunotherapy & Targeted Therapy)
این دسته درمانهای جدیدتری هستند که تلاش میکنند به جای حمله مستقیم به بدن، سیستم ایمنی کودک را تقویت کنند تا خودش سلولهای سرطانی را از بین ببرد.
در درمان هدفمند، داروها مستقیماً به نقاط ضعف ژنتیکی یا پروتئینی سلولهای سرطانی حمله میکنند. این روشها گاهی تنها در قالب کارآزماییهای بالینی در دسترس هستند، اما امیدهای زیادی برای آینده ایجاد کردهاند.
درمان سرطان در کودکان چه عوارضی دارد؟
در مسیر درمان سرطان گاهی ردی از عوارض کوتاه مدت و بلند مدت بر جای میماند. دانستن این عوارض به خانوادهها کمک میکند تا با دید بازتری در این مسیر همراه کودک خود باشند و به موقع برای کاهش یا پیشگیری از مشکلات احتمالی اقدام کنند.
برخی عوارض بلافاصله بعد از درمان ظاهر میشوند؛ مانند تهوع، ریزش مو، ضعف یا عفونتهای مکرر. اینها معمولاً موقتی هستند و با پایان درمان یا گذشت زمان بهبود پیدا میکنند.
اما بخش چالش برانگیزتر، عوارض دیررس است؛ عوارضی که ممکن است سالها بعد خود را نشان دهند. به طور مثال، کودکانی که پرتودرمانی در ناحیه سر یا گردن دریافت کردهاند، در معرض مشکلات هورمونی و رشد قرار میگیرند. برخی ممکن است با تأخیر در بلوغ یا حتی مشکلات باروری در بزرگسالی روبهرو شوند.
از طرف دیگر، شیمیدرمانیهای قوی میتواند روی قلب و ریه اثر بگذارد و در آینده زمینهساز مشکلات قلبی–ریوی شود. حتی در بعضی موارد، مشکلات عضلانی–اسکلتی مانند ناهنجاریهای استخوانی یا تأخیر رشد اندامها دیده میشود.
تغییرات دندانی، مشکلات بینایی مثل آب مروارید، بیماریهای کلیوی و فشار خون بالا هم از عوارضی هستند که احتمال وقوعشان وجود دارد.
یکی دیگر از مهمترین اثرات، مشکلات عصبی–شناختی است. برخی از بازماندگان ممکن است با کاهش تمرکز، مشکلات یادگیری یا حتی تغییرات حافظه مواجه شوند. افزون بر این، بار روانی بیماری نیز نباید نادیده گرفته شود.
به همین دلیل افسردگی، اضطراب یا استرس پس از سانحه در میان کودکانی که تجربه درمان سرطان داشتهاند، دیده میشود.
چگونگی مواجهه با سرطان در کودکان
مواجهه با سرطان در کودکان، شاید یکی از سختترین تجربههایی باشد که یک خانواده میتواند از سر بگذراند. شنیدن خبر بیماری، شوک بزرگی است که با خود ترس، اضطراب، خشم یا حتی احساس گناه به همراه دارد.
والدین در این شرایط اغلب احساس میکنند زمین زیر پایشان خالی شده، اما باید بدانند این واکنشها طبیعی است و هیچکس در این مسیر تنها نیست.
مهمترین نکته در روزها و هفتههای اول، پذیرش احساسات و جستوجوی حمایت از تیم درمانی، مشاوران و اطرافیان است.
در کنار درمان کودک، توجه به سلامت والدین نیز اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل مراقبان باید بدانند که توانایی حمایت از فرزندشان زمانی بیشتر میشود که خودشان هم به اندازه کافی استراحت کنند، تغذیه مناسب داشته باشند و از منابع حمایتی مانند گروههای همیار یا مشاوران بهره ببرند.
حتی فعالیتهای ساده مثل ورزش سبک، گوش دادن به موسیقی یا بودن در کنار دوستان میتواند بخشی از بار روحی را کم کند.
سوالات متداول
سرطان کودکان چقدر رایج است؟
سرطان در کودکان نادر است و تنها حدود ۱ تا ۳ درصد از کل سرطانها را شامل میشود.
چه عواملی باعث سرطان در کودکان می شود؟
علت بیشتر سرطانهای کودکی ناشناخته است، اما عوامل ژنتیکی و ناهنجاریهای سلولی بیشترین نقش را دارند.
چطور بفهمیم کودک سرطان دارد؟
وجود علائمی مثل تب طولانی، درد استخوان، توده غیر عادی، کبودیهای بی دلیل یا کاهش وزن میتواند نشانه هشدار باشد و نیاز به بررسی پزشک دارد.
سرطان خون در کودکان از چه سنی شروع میشود؟
سرطان خون (لوسمی) بیشتر در سنین ۲ تا ۵ سالگی شایعتر است، اما در هر سنی از کودکی ممکن است بروز کند.
آیا سرطان خون در کودکان درمان قطعی دارد؟
بله، بسیاری از انواع سرطان خون در کودکان با درمان به موقع و پیشرفته قابل درمان کامل هستند.
کلام آخر
کلام آخر این است که کودکان، برخلاف بزرگسالان، توانایی درک و بیان دقیق علائم بیماری خود را ندارند و این والدین هستند که با دقت و آگاهی میتوانند زودتر متوجه تغییرات غیر عادی شوند.
در کنار این مسئولیت خانوادگی، همه ما به عنوان جامعه وظیفه داریم در مسیر پیشگیری و درمان سرطان کودکان قدمی برداریم. حمایت شما، چه با آگاهی رسانی و چه با کمک به مؤسسات خیریه فعال در این حوزه، میتواند امیدی دوباره به دل خانوادههایی ببخشد که فرزندشان در مسیر مبارزه با سرطان است.
