مطالب
واکسن سرطان چیست؟ از پیشگیری تا درمان سرطان
وقتی صحبت از واکسن میشود، معمولاً اولین چیزی که به ذهن میرسد پیشگیری از بیماریهای عفونی است؛ اما واکسنهای سرطان نیز در حوزه پیشگیری و درمان سرطان کاربرد دارند. برخی واکسنها میتوانند با پیشگیری از عفونتهای مرتبط با سرطان، احتمال ابتلا به بعضی سرطانها را کاهش دهند و گروه دیگری از واکسنها برای کمک به درمان سرطان موجود طراحی شدهاند.
واکسنهای سرطان نوعی ایمنیدرمانی یا ایمونوتراپی هستند که به سیستم ایمنی کمک میکنند سلولهای سرطانی یا عوامل مرتبط با ایجاد سرطان را بهتر شناسایی کند.
بنابراین باید میان دو گروه اصلی تفاوت قائل شد:
- واکسنهای پیشگیری از سرطان: برای جلوگیری از عفونتهایی که میتوانند زمینهساز سرطان شوند.
- واکسنهای درمانی سرطان: برای تحریک سیستم ایمنی علیه سرطانی که از قبل در بدن وجود دارد.
نکته مهم: واکسنهای پیشگیری از سرطان مانند واکسن HPV برای درمان سرطان موجود استفاده نمیشوند.
واکسن سرطان چگونه عمل میکند؟
دانش مربوط به واکسنهای سرطان بر پایه همان اصلی شکل گرفته است که بیش از ۲۰۰ سال در واکسنهای بیماریهای عفونی مورد استفاده قرار گرفته است: آموزش سیستم ایمنی برای شناسایی نشانگرهای مشخصی به نام آنتیژن.
پژوهشگران از این توانایی سیستم ایمنی برای دو هدف استفاده میکنند: پیشگیری از عفونتهایی که با برخی سرطانها ارتباط دارند و کمک به سیستم ایمنی برای شناسایی و مقابله با سلولهای سرطانی.
واکسنهای پیشگیری از سرطان چگونه عمل میکنند؟
واکسنهای پیشگیرانه به سیستم ایمنی کمک میکنند عوامل عفونی مشخصی را شناسایی کرده و در برابر آنها دفاع ایجاد کند.
این واکسنها زمانی بیشترین اثربخشی را دارند که پیش از ایجاد عفونت تزریق شوند.
در حوزه سرطان، اهمیت این واکسنها به این دلیل است که بعضی ویروسها میتوانند احتمال ابتلا به برخی سرطانها را افزایش دهند. واکسیناسیون علیه این ویروسها در نتیجه میتواند از بخشی از سرطانهای مرتبط با عفونت پیشگیری کند.
واکسنهای درمانی سرطان چیستند؟
ساخت واکسن برای درمان سرطان پیچیدهتر از تولید واکسن علیه بسیاری از بیماریهای عفونی است.
یکی از دلایل این موضوع آن است که باکتریها و ویروسها برای سیستم ایمنی عوامل خارجی محسوب میشوند؛ اما سلولهای سرطانی از سلولهای خود بدن منشأ گرفتهاند و شباهت زیادی به سلولهای سالم دارند.
علاوه بر این، هر سرطان میتواند ویژگیها و آنتیژنهای متفاوتی داشته باشد. به همین دلیل، شناسایی هدف مناسب برای واکسنهای درمانی سرطان اهمیت زیادی دارد.
واکسنهای سرطان چگونه سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهند؟
واکسنهای درمانی میتوانند از چند راه مختلف به سیستم ایمنی برای شناسایی و حمله به سلولهای سرطانی کمک کنند.
| راهکار | نحوه عملکرد |
| هدف قرار دادن سلولهای آلوده به ویروس | آنتیژنهای ویروسی موجود روی سلولها میتوانند به سیستم ایمنی در شناسایی آنها کمک کنند. |
| شناسایی آنتیژنهای سرطانی | برخی سلولهای سرطانی پروتئینهای غیرطبیعی یا مقادیر غیرمعمولی از بعضی پروتئینها تولید میکنند. |
| هدف قرار دادن تغییرات مختص سرطان | بعضی واکسنها تغییرات اختصاصی سلول سرطانی، مانند جهشهای ژنتیکی، را هدف قرار میدهند. |
| تقویت فعالیت سیستم ایمنی | واکسن میتواند بخشهایی از سیستم ایمنی را برای ایجاد پاسخ قویتر علیه سرطان فعال کند. |
کدام واکسنهای سرطان مورد تأیید FDA هستند؟
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) واکسنهایی را برای پیشگیری از سرطانهای مرتبط با برخی ویروسها یا کمک به درمان بعضی سرطانهای موجود تأیید کرده است.
| نوع | واکسن | کاربرد | سال تأیید |
| پیشگیرانه | واکسنهای HPV مانند Gardasil-9® | پیشگیری از سرطانهای مرتبط با HPV | ۲۰۰۶ |
| پیشگیرانه | واکسن هپاتیت B | کاهش خطر سرطان کبد مرتبط با HBV | ۱۹۸۱ |
| درمانی | Sipuleucel-T (Provenge®) | سرطان پروستات متاستاتیک | ۲۰۱۰ |
| درمانی | باسیل کالمت–گرن (BCG) | سرطان مثانه در مراحل اولیه | ۱۹۹۰ |
| درمانی | Talimogene laherparepvec (T-VEC; Imlygic®) | برخی موارد ملانوم غیرقابل جراحی | ۲۰۱۵ |
واکسنهای پیشگیری از سرطان
واکسنهای پیشگیری از سرطان، سرطان موجود را درمان نمیکنند. هدف آنها جلوگیری از عفونتهایی است که میتوانند در آینده زمینه ابتلا به سرطان را فراهم کنند.
دو نمونه مهم، واکسنهای HPV و هپاتیت B هستند.
واکسن HPV و پیشگیری از سرطان
ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV با سرطان دهانه رحم و تعدادی از سرطانهای دیگر ارتباط دارد.
واکسنهایی مانند Gardasil-9 از بدن در برابر چندین نوع پرخطر HPV محافظت میکنند و از این طریق میتوانند احتمال ابتلا به سرطانهای مرتبط با این ویروس، از جمله سرطان دهانه رحم، مقعد و برخی سرطانهای سر و گردن را کاهش دهند.
واکسن هپاتیت B و سرطان کبد
عفونت مزمن با ویروس هپاتیت B یاHBV میتواند خطر ابتلا به سرطان کبد را افزایش دهد.
واکسن هپاتیت B با پیشگیری از این عفونت، در کاهش خطر سرطان کبد مرتبط با HBV نیز نقش دارد.
واکسنهای درمانی سرطان چگونه به درمان کمک میکنند؟
واکسنهای درمانی سرطان برای افرادی طراحی شدهاند که سرطان از قبل در بدن آنها وجود دارد.
این واکسنها به سیستم ایمنی کمک میکنند آنتیژنها یا نشانگرهای مرتبط با سلولهای سرطانی را بهتر شناسایی کرده و پاسخ ایمنی علیه آنها ایجاد کند.
Sipuleucel-T برای سرطان پروستات
یکی از نمونههای شناختهشده، Sipuleucel-T (Provenge®) است.
فسفاتاز اسیدی پروستات یا PAP بهطور طبیعی توسط پروستات تولید میشود، اما سلولهای سرطان پروستات ممکن است مقدار بیشتری از آن تولید کنند.
Sipuleucel-T که PAP را هدف قرار میدهد، در سال ۲۰۱۰ برای برخی بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته پروستات مورد تأیید FDA قرار گرفت.
واکسن BCG برای سرطان مثانه
باسیل کالمت–گرن (BCG) حاوی باکتریهای ضعیف شده است و میتواند پاسخ سیستم ایمنی را تحریک کند.
BCG ابتدا برای مقابله با سل مورد استفاده قرار گرفت، اما بعدها مشخص شد که میتواند پاسخ ایمنی علیه سرطان مثانه نیز ایجاد کند و امروزه در درمان برخی بیماران مبتلا به سرطان مثانه در مراحل اولیه کاربرد دارد.
T-VEC برای ملانوم
Talimogene laherparepvec یا T-VEC از یک ویروس هرپس اصلاحشده ژنتیکی استفاده میکند که مستقیماً به داخل تومور تزریق میشود.
این روش برای برخی بیماران مبتلا به ملانوم که امکان برداشتن تومور آنها با جراحی وجود ندارد، تأیید شده است.
واکسن شخصیسازی شده سرطان یا واکسن نئوآنتیژن چیست؟
یکی از حوزههای مهم تحقیقات سرطان، تولید واکسنهایی است که متناسب با ویژگیهای اختصاصی تومور هر بیمار طراحی میشوند.
سلولهای سرطانی ممکن است در اثر جهشهای ژنتیکی، نشانگرهای جدیدی به نام نئوآنتیژن (Neoantigen) ایجاد کنند. این نشانگرها روی سلولهای سرطانی ظاهر میشوند و در سلولهای سالم وجود ندارند.
همین ویژگی باعث شده است نئوآنتیژنها اهداف مهمی برای توسعه نسل جدید واکسنهای سرطان باشند.
پژوهشگران در حال بررسی واکسنهای نئوآنتیژن بهصورت مستقل یا در ترکیب با سایر درمانها برای سرطانهایی مانند ملانوم، سرطان پانکراس و سرطان ریه هستند.
واکسن mRNA سرطان چیست؟
یکی از روشهای در حال بررسی برای ساخت واکسنهای شخصیسازیشده سرطان، فناوری mRNA (Messenger RNA) است.
در این روش، اطلاعات مربوط به ویژگیهای اختصاصی تومور در اختیار سیستم ایمنی قرار میگیرد تا بتواند نئوآنتیژنهای مرتبط با سلولهای سرطانی را شناسایی کند.
واکسنهای مبتنی بر mRNA را میتوان متناسب با جهشهای موجود در تومور هر بیمار طراحی کرد.
برخی مطالعات اولیه نیز استفاده از این واکسنها را همراه با مهارکنندههای نقاط وارسی ایمنی (Immune Checkpoint Inhibitors (ICI)) بررسی کردهاند و نتایج امیدوارکنندهای گزارش شده است.
با این حال، بسیاری از این واکسنها همچنان در مرحله تحقیق و کارآزمایی بالینی قرار دارند و نباید آنها را درمان استاندارد و در دسترس برای همه سرطانها در نظر گرفت.
چه واکسنهای جدیدی برای سرطان در حال بررسی هستند؟
تحقیقات در زمینه واکسن سرطان همچنان ادامه دارد و پژوهشگران به دنبال افزایش اثربخشی و توسعه این روش برای انواع بیشتری از سرطان هستند.
از مهمترین حوزههای تحقیقاتی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
واکسنهای سرطان مبتنی بر mRNA:
این واکسنها میتوانند براساس جهشهای ژنتیکی تومور هر بیمار شخصیسازی شوند.
واکسنهای نئوآنتیژن:
این واکسنها نشانگرهای ایجادشده در اثر جهشهای اختصاصی سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهند.
واکسنهای مرتبط با ویروس اپشتین–بار (Epstein-Barr virus (EBV)):
روشهای جدیدی برای هدف قرار دادن سرطانهای مرتبط با EBV در مراحل اولیه مطالعات بالینی در حال بررسی هستند. این ویروس با برخی انواع لنفوم، سرطان نازوفارنکس و سایر بدخیمیها ارتباط دارد.
آیا واکسن سرطان عوارض جانبی دارد؟
بله. واکسنهای سرطان نیز مانند سایر درمانها میتوانند عوارض جانبی ایجاد کنند؛ اما نوع عوارض به واکسن، روش درمان، وضعیت سلامت فرد و نوع سرطان بستگی دارد.
عوارض گزارش شده میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- بیاشتهایی
- لرز
- خستگی و احساس ناخوشی
- تب
- علائم شبیه آنفلوآنزا
- سردرد
- درد مفاصل
- درد عضلانی
- حالت تهوع
- کمردرد
- درد عصبی یا نورالژی
وجود یا شدت این عوارض برای همه بیماران یکسان نیست. بیمار باید درباره عوارض احتمالی واکسن یا ایمنیدرمانی مشخصی که دریافت میکند با تیم درمان خود مشورت کند.
واکسن HPV؛ نمونه مهم پیشگیری از سرطان
واکسن HPV یکی از مهمترین نمونههای استفاده از واکسیناسیون برای پیشگیری از سرطان است.
از سال ۲۰۰۶ بیش از ۱۳۵ میلیون دوز واکسن HPV در ایالات متحده تزریق شده و مطالعات و برنامههای پایش، ایمنی و اثربخشی آن را بررسی کردهاند.
مطالعهای که در سال ۲۰۲۴ در اسکاتلند منتشر شد، گزارش کرد در میان زنانی که در ۱۲ تا ۱۳ سالگی واکسن HPV دریافت کرده بودند، پس از بیش از یک دهه پیگیری هیچ مورد سرطان دهانه رحم مشاهده نشد.
در هلند نیز در مطالعهای، زنان واکسینهشده در مقایسه با زنان واکسینهنشده با کاهش قابلتوجه خطر سرطان دهانه رحم مواجه بودند.
این یافتهها نشان میدهند واکسیناسیون HPV میتواند نقش مهمی در کاهش موارد سرطان دهانه رحم داشته باشد.
تفاوت واکسن پیشگیری و واکسن درمانی سرطان در یک نگاه
| ویژگی | واکسن پیشگیری از سرطان | واکسن درمانی سرطان |
| هدف | جلوگیری از عوامل عفونی مرتبط با سرطان | کمک به سیستم ایمنی برای مقابله با سرطان موجود |
| زمان استفاده | پیش از ایجاد عفونت مرتبط | پس از ابتلا به سرطان و در شرایط مشخص |
| نمونه | HPV و هپاتیت B | Sipuleucel-T، BCG و T-VEC |
| آیا سرطان موجود را درمان میکند؟ | خیر | در برخی سرطانها و برای بیماران مشخص کاربرد درمانی دارد |
سوالات متداول درباره واکسن سرطان
آیا واقعاً واکسنی برای سرطان وجود دارد؟
بله. واکسنهای مرتبط با سرطان به دو گروه اصلی تقسیم میشوند: واکسنهایی که با پیشگیری از برخی عفونتها میتوانند خطر ابتلا به بعضی سرطانها را کاهش دهند و واکسنهای درمانی که برای کمک به درمان برخی سرطانهای موجود طراحی شدهاند.
آیا واکسن سرطان میتواند سرطان را درمان کند؟
برخی واکسنهای درمانی برای سرطانهای مشخص و در شرایط خاص تأیید شدهاند؛ اما واکسن سرطان یک درمان عمومی برای تمام سرطانها نیست.
آیا واکسن HPV سرطان را درمان میکند؟
خیر. واکسن HPV یک واکسن پیشگیرانه است و برای درمان سرطان موجود طراحی نشده است. این واکسن با جلوگیری از عفونت انواع پرخطر HPV به پیشگیری از سرطانهای مرتبط با این ویروس کمک میکند.
آیا واکسن سرطان برای همه بیماران قابل استفاده است؟
خیر. کاربرد واکسنهای درمانی به عواملی مانند نوع سرطان، مرحله بیماری، ویژگیهای تومور و شرایط بیمار بستگی دارد و باید توسط تیم درمان تعیین شود.
آیا واکسن mRNA سرطان در دسترس است؟
واکسنهای شخصیسازیشده mRNA برای سرطان از حوزههای مهم پژوهشی هستند، اما بسیاری از آنها همچنان در کارآزماییهای بالینی مورد بررسی قرار دارند.
آیا واکسن سرطان عوارض دارد؟
بله. بسته به نوع واکسن، عوارضی مانند تب، لرز، خستگی، سردرد، درد عضلانی، درد مفاصل یا حالت تهوع ممکن است ایجاد شود.
جمعبندی
واکسن سرطان یک مفهوم واحد نیست. برخی واکسنها مانند واکسن HPV و هپاتیت B با پیشگیری از عفونتهای مرتبط با سرطان، در کاهش خطر ابتلا به بعضی سرطانها نقش دارند. در مقابل، واکسنهای درمانی مانند Sipuleucel-T،BCG و T-VEC با هدف کمک به سیستم ایمنی برای مقابله با سرطان موجود مورد استفاده قرار میگیرند.
در کنار این روشها، واکسنهای شخصیسازیشده، نئوآنتیژن و فناوری mRNA نیز از حوزههای مهم تحقیقات سرطان هستند. با وجود نتایج امیدوارکننده، بسیاری از این روشها همچنان در مرحله کارآزمایی بالینی قرار دارند و کاربرد آنها باید براساس شواهد علمی و نظر تیم درمان تعیین شود.
