شیوع بیماری‌های تنفسی ویروسی در فصل سرما

با شروع فصل سرما، ویروس‌های تنفسی انگار جان تازه‌ای می‌گیرند. شما یک اتاق گرم و درهای بسته را تصور کنید؛ جایی که بیرون هوای سرد جریان دارد و داخل اتاق رطوبت کم و تهویه ضعیف است. یعنی بهترین شرایط برای جولان دادن ویروس‌ها فراهم شده است. در همین زمان، ما انسان‌ها هم با تجمع در مکان‌های بسته، ساعاتی طولانی کنار هم می‌نشینیم و ناخواسته انتقال بیماری را ساده‌تر می‌کنیم. نتیجه چیست؟ افزایش چشمگیر ابتلا به آنفلوآنزا، کرونا، RSV و دیگر ویروس‌های تنفسی.

اما داستان فقط به همین جا ختم نمی‌شود. بعضی گروه‌ها مثل بیماران سرطانی، چند برابر بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

به همین دلیل در ادامه می‌خواهیم ببینیم این ویروس‌ها چه ویژگی‌هایی دارند و چگونه می‌توان از آن‌ها پیشگیری کرد. پس با ما همراه باشید.

معرفی و بررسی ویروس‌های مهم در فصل سرما

1. آنفلوآنزا (Influenza)

آنفلوآنزا یکی از مهم‌ترین بیماری‌های ویروسی فصل سرماست. بیماری‌ای که هر سال میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان مبتلا می‌کند. شاید در نگاه اول شبیه سرماخوردگی به نظر برسد، اما در واقعیت سرعت بروز، شدت علائم و احتمال بروز عوارض آن به ‌مراتب بیشتر است.

ویروس‌های آنفلوآنزا در چهار گروه اصلی A، B، C و D طبقه‌بندی می‌شوند. از میان این چهار گروه، نوع A و B بیشتر در انسان شایع هستند.

نوع A نوع اصلی همه‌گیری‌های وسیع است و می‌تواند علاوه بر انسان، حیوانات را نیز درگیر کند. تغییرات ژنتیکی مداوم در این ویروس‌ها گاهی منجر به ظهور گونه‌های جدیدی می‌شود که همه‌گیری‌های جهانی ایجاد می‌کنند.

نوع B عمدتاً محدود به انسان است و شدت آن نسبت به نوع A کمتر است، اما همچنان عامل بسیاری از اپیدمی‌های فصلی محسوب می‌شود.

نوع C عموماً خفیف بوده و بیشتر در کودکان دیده می‌شود.

نوع D بیشتر حیوانات را گرفتار می‌کند و برای انسان تهدید جدی ندارد.

نحوه سرایت و دوره نهفتگی آنفلونزا

انتقال آنفلوآنزا معمولاً از طریق قطرات تنفسی حاصل از عطسه و سرفه صورت می‌گیرد.

تماس دست آلوده با دهان و بینی نیز یکی از مسیرهای مهم انتقال است.

ویروس پس از ورود به بدن، یک دوره نهفتگی کوتاه دارد و به طور معمول بین 1 تا 4 روز طول می‌کشد تا علائم ظاهر شوند. نکته مهم اینجاست که فرد آلوده می‌تواند یک روز پیش از بروز علائم و تا حدود یک هفته پس از آن ناقل باشد. این ویژگی باعث می‌شود که کنترل شیوع بیماری بسیار دشوار باشد.

علائم شایع ویروس آنفلونزا

آنفلوآنزا برخلاف سرماخوردگی ساده، اغلب با شروعی ناگهانی همراه است. یعنی فرد ممکن است در عرض چند ساعت با تب بالا، لرز و بدن‌درد شدید روبه‌رو شود. علائم شایع شامل:

• تب ناگهانی و بالا
• سردرد و دردهای عضلانی
• خستگی شدید و بی‌حالی
• سرفه‌های خشک
• گلو درد و آبریزش بینی

عوارض آنفلونزا در بیماران مبتلا به سرطان

برای افراد سالم، آنفلوآنزا معمولاً یک بیماری خود محدود شونده است که طی یک تا دو هفته بهبود می‌یابد. اما در بیماران سرطانی ماجرا متفاوت است.

به دلیل ضعف سیستم ایمنی، ویروس می‌تواند به راحتی به عفونت ریه (پنومونی) تبدیل شود یا باعث بستری‌های طولانی شود. علاوه بر این، ابتلا به آنفلوآنزا ممکن است روند درمان سرطان مانند شیمی‌درمانی یا پیوند مغز استخوان را مختل کند و حتی عوارض دارویی را تشدید کند.

2. ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV)

RSV یک ویروس شایع دستگاه تنفسی است که تقریباً همه‌ی انسان‌ها تا سن دو سالگی یک بار به آن مبتلا می‌شوند. این ویروس بیشتر در اواخر پاییز و زمستان بروز پیدا می‌کند و به همین دلیل در ردیف بیماری‌های فصلی مهم قرار می‌گیرد.

ویژگی بارز آن قدرت بالای انتقال در محیط‌های بسته مانند مهدکودک‌ها، مدارس و حتی بخش‌های بیمارستانی است. جالب اینکه، هرچند ابتلا در کودکی بسیار شایع است، اما در طول زندگی می‌تواند چندین بار عود کند، چون ایمنی حاصل از عفونت کامل و پایدار نیست.

علائم شایع ویروس  RSV

علائم RSV می‌تواند طیفی وسیع داشته باشد؛ از یک سرماخوردگی ساده گرفته تا بیماری‌های شدید دستگاه تنفسی.

در افراد سالم، نشانه‌ها معمولاً شبیه سرماخوردگی یا همان رینوویروس‌ها هستند: آبریزش بینی، تب خفیف، سرفه و گلودرد.

اما در نوزادان و سالمندان ممکن است با خس‌خس سینه، تنگی نفس و حتی برونشیولیت (التهاب راه‌های هوایی کوچک ریه) همراه شود.

شدت علائم معمولاً ظرف چند روز بیشتر می‌شود و در برخی موارد نیاز به بستری دارد.

عوارض RSV در کودکان و بیماران مبتلا به سرطان

این بخش حساس‌ترین قسمت ماجراست.

در کودکان زیر یک سال، ویروس سنسیشیال تنفسی یکی از شایع‌ترین علل بستری در بیمارستان به دلیل مشکلات تنفسی است. تنگی نفس، کاهش سطح اکسیژن خون و نیاز به اکسیژن‌ تراپی از پیامدهای مهم آن است.

در بیماران سرطانی و افراد دارای ضعف ایمنی، عفونت RSV می‌تواند به سرعت از راه‌های هوایی فوقانی به ریه‌ها گسترش پیدا کند و منجر به پنومونی شدید شود.

در این گروه از بیماران، حتی عفونتی که در افراد سالم چند روزه بهبود می‌یابد، ممکن است هفته‌ها طول بکشد.

3. کرونا ویروس‌ها (COVID-19)

کروناویروس‌ها در ذهن ما بیشتر با پاندمی COVID-19 پیوند خورده‌اند، اما این خانواده شامل چندین ویروس دیگر هم می‌شود که می‌توانند بیماری‌های تنفسی از خفیف تا شدید ایجاد کنند. COVID-19 یکی از قابل توجه‌ترین این ویروس‌هاست که نشان داد حتی در دنیای پیشرفته پزشکی، یک ویروس می‌تواند سرعت زندگی ما را تغییر دهد و اهمیت سیستم ایمنی و پیشگیری را آشکار کند.

نحوه انتقال کرونا

کرونا ویروس عمدتاً از طریق قطرات تنفسی منتقل می‌شود. یعنی وقتی فرد آلوده سرفه، عطسه یا حتی صحبت می‌کند، ذرات ویروسی در هوا پخش می‌شوند. علاوه بر این، تماس با سطوح آلوده و سپس لمس صورت (مانند چشم، بینی یا دهان) نیز یکی از مسیرهای انتقال است.

ویروس می‌تواند چندین ساعت روی برخی سطوح زنده بماند و در محیط‌های بسته و شلوغ مثل خانه، محل کار یا وسایل حمل ‌و نقل عمومی به سرعت پخش شود.

به گفته جناب دکتر نکوئیان، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران و متخصص ژنتیک سرطان: فرد ممکن است قبل از بروز علائم یا بدون داشتن هیچ علائم واضحی، ناقل باشد، بنابراین رعایت فاصله اجتماعی و تهویه مناسب اهمیت ویژه‌ای دارد.

علائم خفیف تا شدید کرونا

COVID-19 طیف وسیعی از علائم را ایجاد می‌کند، از خفیف تا تهدیدکننده زندگی:

علائم خفیف: تب کم، سرفه خشک، خستگی، سردرد، گلودرد، آبریزش بینی، از دست دادن حس بویایی یا چشایی.

علائم نسبتا شدید: تنگی نفس، سرفه‌های مداوم و تب بالا که نیاز به مراقبت پزشکی پیدا می‌کند.

علائم شدید: درگیری ریه‌ها، پنومونی، کاهش اکسیژن خون و گاهی نیاز به ICU و دستگاه تنفس مصنوعی.

نکته: شدت بیماری با عوامل فردی مانند سن، بیماری‌های زمینه‌ای و وضعیت سیستم ایمنی مرتبط است.

عوارض کرونا در بیماران با ضعف ایمنی

برای افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، مانند بیماران مبتلا به سرطان، COVID-19 می‌تواند بسیار خطرناک باشد. چرا؟

• ویروس سریع‌تر از راه‌های هوایی فوقانی به ریه‌ها می‌رسد و احتمال پنومونی شدید بالا می‌رود.
• طول دوره بیماری طولانی‌تر است و ریکاوری کندتر اتفاق می‌افتد.
• خطر بستری طولانی، نیاز به اکسیژن‌تراپی یا حتی مرگ‌ومیر افزایش می‌یابد.
• در برخی بیماران، عفونت می‌تواند روند درمان بیماری زمینه‌ای را مختل کند و عوارض درمان‌های قبلی را تشدید کند.

واکسیناسیون برای درمان کرونا

چندین واکسن COVID-19 در دسترس هستند که می‌توانند شدت بیماری را کاهش دهند و از بستری و مرگ جلوگیری کنند.

گروه‌های پرخطر، به خصوص بیماران سرطانی، بیشترین منفعت را از واکسیناسیون می‌برند.

4. ویروس پاراآنفلوآنزا (PIV)

ویروس پاراآنفلوآنزا یکی از ویروس‌های شایع دستگاه تنفسی است که اغلب کمتر از آنفلوآنزا یا COVID-19 شناخته شده، اما اهمیت ویژه‌ای دارد. به خصوص در کودکان و افرادی که سیستم ایمنی ضعیف دارند. این ویروس معمولاً باعث بیماری‌های خفیف تا متوسط در بزرگسالان می‌شود، اما در گروه‌های پرخطر می‌تواند جدی و حتی تهدیدکننده زندگی باشد.

ویروس‌های پاراآنفلوآنزا چهار نوع اصلی دارند: PIV-1، PIV-2، PIV-3 و PIV-4.

PIV-1 و PIV-2 بیشتر با برونشیولیت و کروپ در کودکان مرتبط هستند و به صورت دوره‌ای در پاییز و زمستان شایع می‌شوند.

PIV-3 در بهار و تابستان شیوع بیشتری دارد و می‌تواند باعث پنومونی در کودکان و بزرگسالان با ضعف ایمنی شود.

PIV-4 کمتر شایع است و اغلب بیماری خفیف ایجاد می‌کند.

ویروس پاراآنفلوآنزا برخلاف آنفلوآنزا، هر سال به شدت همه‌گیر نمی‌شود، اما به طور منظم در فصول مختلف سرایت می‌کند و توانایی ایجاد عفونت‌های شدید در گروه‌های پرخطر را دارد.

علائم شایع پاراآنفلوآنزا در کودکان و بزرگسالان

علائم در کودکان: سرفه خشک، خس‌خس سینه، تنگی نفس، تب و در موارد شدید برونشیولیت یا کروپ (صدای سرفه خشن و شبیه به زوزه) دیده می‌شود.

در بزرگسالان سالم: معمولاً علائم شبیه سرماخوردگی یا یک بیماری خفیف تنفسی شامل گلودرد، آبریزش بینی، سرفه و تب خفیف است.

عوارض پاراآنفلوآنزا در بیماران مبتلا به سرطان

ویروس پاراآنفلوآنزا می‌تواند در بیماران سرطانی یا افراد با ضعف ایمنی عوارض جدی ایجاد کند. از جمله:

خطر پنومونی شدید و نیاز به بستری افزایش می‌یابد.

بیماری ممکن است روند درمان سرطان مانند شیمی‌درمانی یا پیوند مغز استخوان را مختل کند.

5. متاپنوموویروس انسانی (hMPV)

متاپنوموویروس انسانی، یا hMPV، ویروسی است که شاید کمتر در گفتگوهای روزمره به گوش برسد، اما در واقع یکی از بازیگران مهم بیماری‌های تنفسی زمستانی است.

hMPV برای اولین بار در سال ۲۰۰۱ شناسایی شد، اگرچه شواهد بعدی نشان داد که این ویروس دهه‌ها قبل در انسان وجود داشته است. کشف آن باعث شد بسیاری از عفونت‌های تنفسی ناشناخته که پیش‌تر به RSV یا دیگر ویروس‌ها نسبت داده می‌شدند، دوباره بررسی شوند.

این ویروس نشان داد که طیف گسترده‌ای از بیماری‌های تنفسی، به ویژه در کودکان، هنوز ناشناخته باقی مانده‌اند.

الگوهای شیوع فصلی آن چگونه است؟

hMPV اغلب در فصل زمستان و اوایل بهار بیشترین شیوع را دارد. این ویروس همانند RSV و آنفلوآنزا، در محیط‌های بسته و شلوغ سریع‌تر پخش می‌شود و می‌تواند موج‌های فصلی منظم ایجاد کند.

برخلاف آنفلوآنزا، شدت شیوع آن معمولاً کمتر پیش‌بینی‌پذیر است و ممکن است هر سال تغییر کند.

علائم رایج متاپنوموویروس انسانی

در کودکان و سالمندان: سرفه، تب، گرفتگی بینی، خس‌خس سینه و در موارد شدید برونشیولیت یا پنومونی.

در بزرگسالان سالم: معمولاً علائم شبیه سرماخوردگی یا یک بیماری تنفسی خفیف شامل تب خفیف، سرفه و گلودرد.

این ویروس می‌تواند تنفس را دشوار کند و در برخی بیماران نیاز به مراقبت پزشکی ایجاد نماید.

عوارض آن برای بیماران مبتلا به سرطان

افراد دارای ضعف سیستم ایمنی، مانند بیماران سرطانی یا سالمندان، بیشترین آسیب را از hMPV می‌بینند. چراکه ویروس می‌تواند به سرعت به ریه‌ها منتقل شود و باعث پنومونی شدید گردد.

دوره بیماری در این افراد طولانی‌تر و دشوارتر است و می‌تواند روند درمان بیماری زمینه‌ای را مختل کند.

حتی عفونت‌های خفیف در افراد سالم، در گروه‌های پرخطر می‌توانند به بیماری جدی و نیازمند بستری تبدیل شوند.

روش‌های تشخیص و درمان بیماری‌های تنفسی

تشخیص بیماری‌های تنفسی ویروسی

تشخیص ویروس‌های تنفسی با PCR (Polymerase Chain Reaction)، تصویربرداری پزشکی مانند X-Ray، CT Scan (برای بررسی شدت درگیری ریه) انجام می‌شود.

انتخاب روش بسته به شدت بیماری و گروه بیمار متفاوت است.

درمان‌ بیماری‌های تنفسی ویروسی

استراحت، مایعات کافی، کنترل تب و اکسیژن‌تراپی در صورت نیاز، بخش اصلی درمان حمایتی هستند. بیماران پرخطر ممکن است به بستری و مراقبت ویژه نیاز داشته باشند.

راه‌های پیشگیری از بیماری‌های تنفسی در فصل سرما

پیشگیری از بیماری‌های تنفسی در فصل سرما، ترکیبی از واکسن‌ها، رعایت بهداشت و مدیریت محیط است. با اتخاذ این اقدامات ساده، می‌توان از ابتلا به بیماری‌های جدی جلوگیری کرد و حتی شدت آن‌ها را کاهش داد.

1.        واکسن‌ها موثرترین ابزار پیشگیری

واکسن آنفلوآنزا: تزریق سالانه واکسن، به ویژه برای سالمندان، بیماران سرطانی و کودکان، خطر ابتلا و بستری شدن را کاهش می‌دهد.

واکسن COVID-19: واکسیناسیون باعث کاهش شدت بیماری و عوارض جدی می‌شود. گروه‌های پرخطر بیشترین بهره را از آن می‌برند.

واکسن RSV: آنتی‌بادی‌های مونوکلونال و واکسن‌های جدید برای نوزادان و سالمندان در دسترس هستند و می‌توانند از عفونت شدید پیشگیری کنند.

2.      رعایت بهداشت دست و صورت

ویروس‌ها می‌توانند از طریق دست آلوده وارد بدن شوند.

شست‌وشوی مرتب دست‌ها با آب و صابون و استفاده از ضدعفونی‌کننده‌های الکلی، به‌خصوص بعد از لمس سطوح عمومی، یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین روش‌های پیشگیری است.

3.     استفاده از ماسک و تهویه هوا

بستن ماسک در مکان‌های شلوغ یا بسته، انتقال قطرات ویروسی را کاهش می‌دهد.

همچنین باز کردن پنجره‌ها یا استفاده از سیستم‌های تهویه مناسب باعث جریان هوای تازه می‌شود و غلظت ویروس‌ها در محیط را کم می‌کند.

نکته: ترکیب ماسک و تهویه، به ویژه در زمستان که افراد بیشتر در فضای بسته هستند، یکی از مؤثرترین روش‌ها برای کاهش ابتلا است.

نتیجه گیری

بیماری‌های تنفسی در فصل سرما، از آنفلوآنزا و RSV تا کرونا و hMPV، می‌توانند از یک سرماخوردگی خفیف تا عفونت‌های شدید ریه متغیر باشند. به‌ ویژه در کودکان، سالمندان و بیماران با ضعف ایمنی.

واکسیناسیون، رعایت بهداشت دست و صورت، استفاده از ماسک و تهویه مناسب، ساده‌ترین و مؤثرترین راه‌های پیشگیری هستند.

بیماران سرطانی و مراقبان آن‌ها باید توجه ویژه‌ای داشته باشند، چرا که این گروه‌ها بیشترین آسیب را از ویروس‌های تنفسی می‌بینند و پیشگیری و درمان سریع می‌تواند زندگی آن‌ها را به شکل قابل توجهی محافظت کند.